Oude en nieuwe liedjes. Over de overlevering van populaire liederen in de zestiende, zeventiende en achttiende eeuw

© Jos Houtsma, op: www.neerlandistiek.nl 09.03
Gepubliceerd: augustus 2009

In 1883 sluit Gerrit Kalff zijn monumentale studie Het lied in de middeleeuwen af met een bespreking van wat hij noemt de ‘verdere lotgevallen der oude liederen’. Hij wil laten zien dat de laatmiddeleeuwse liederen zoals we die kennen uit het Antwerps Liedboek van 1544 en uit andere bronnen uit dezelfde periode ‘reeds gedurende de laatste helft der zestiende eeuw door andere liederen worden verdrongen, ofschoon zij nog in aller herinnering blijven leven; dat zij in de 17e eeuw meer en meer vergeten worden en in de 18e, op weinige uitzonderingen na, nog slechts bij het volk bekend zijn.’

Kalff heeft de taak die hij zich stelde scherpzinnig en met grote eruditie volbracht. Het beeld dat hij schetst, heeft school gemaakt, en is nog in de jaren zestig van de vorige eeuw in de populariserende literatuur terug te vinden. Toch is het niet meer echt aanvaardbaar. Waar Kalff in zijn studie sprak over ‘oude liederen’ of ‘volksliederen’, stonden hem uitingen van een geïdealiseerd volkskarakter voor ogen, met wortels die teruggaan tot ver voor de oudst bekende vastlegging. Tegenwoordig kijken we daar anders tegen aan. Wat wij zien is een corpus van liedteksten waarvan vertegenwoordigers bekend zijn vanaf ongeveer het eind van de vijftiende eeuw. Wat deze liederen gemeenschappelijk hebben, is dat ze anoniem zijn overgeleverd en dat het regelmatig voorkomt dat verschillende representaties van hetzelfde lied sterke onderlinge verschillen vertonen: het zijn populaire liederen, liedteksten die door gebruikers werden gezongen, thuis, op straat, op het werk en bij gezellig samenzijn. Op het moment dat het in ons gezichtsveld verschijnt, kenmerkt het grootste deel van dit materiaal zich door een stijl die ik zou willen aanduiden als ‘retoricaal’: de liederen zijn kennelijk afkomstig uit het milieu van de rederijkers; ze zijn niet-metrisch, maar zijn gedicht met veel aandacht voor de vorm, wat zich uit in ingewikkelde, soms overdadig rijmende strofevormen. Een ander – kleiner – deel zou ik willen aanduiden als ‘traditioneel’: de teksten kenmerken zich door eenvoudige strofenvormen, assonantierijmen, en een typisch balladeske verteltrant, met een externe verteller, veel scènes in de directe rede, tijdsprongen, en met gebruikmaking van stijlkenmerken als parallellisme en uitbreidende herhaling.

Van populaire liederen is aannemelijk dat ze onderhevig zijn aan mode. Liedteksten, melodieën kunnen nog zo aansprekend zijn, ze hebben een beperkte houdbaarheid, en het ligt in de lijn van de verwachting dat ze na langere of kortere tijd in vergetelheid raken en worden afgelost door nieuwe ‘hits’. Het populaire lied zal er in de vroege zestiende eeuw anders uitzien dan aan het eind van die eeuw, of in de zeventiende eeuw, de achttiende eeuw en later. Vanuit deze visie is een vraag die zich opdringt wat we eigenlijk te weten kunnen komen over de circulatie van populair liedmateriaal, vanaf het moment dat het in de late middeleeuwen voor ons zichtbaar wordt.

Ik wil in dit artikel proberen een bijdrage te leveren aan de beantwoording van die vraag door – via bestudering van het bronnenmateriaal, maar ook gretig gebruik makend van de rijkdom aan gegevens van de Nederlandse Liederenbank5 – achtereenvolgens aandacht te besteden aan een vijftal gedrukte verzamelingen van populaire liedjes die bewaard zijn gebleven uit het eind van de zestiende- en het begin van de zeventiende eeuw (paragraaf 2) en aan een aantal bijzondere verzamelingen van ‘oude’ liedjes uit de zeventiende- en achttiende eeuw (paragraaf 3). Ik bespreek de bundels, en ik kijk naar de verhouding van de in de bundels opgenomen liedjes ten opzichte van elkaar en ten opzichte van het oudere liedmateriaal. In de slotparagraaf probeer ik de conclusies te formuleren die uit de bestudering van het materiaal getrokken kunnen worden.

Hier kan je het hele artikel inclusief verwijzingen downloaden

Advertentie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s